Εισαγωγή στην επισκόπηση της αγιογραφίας Ευρυτάνων καλλιτεχνών

Μία ενδιαφέρουσα μελέτη 

για την εκλεπτυσμένη τέχνη της Ευρυτανικής Αγιογραφίας 

πολύτιμη συμβολή στην πολιτιστική και εικαστική ταυτότητα του τόπου μας.

* από τον Κυριάκο Χήνα  - ιστορικό 

(για τους αναγνώστες του blog "Ευρυτάνας ιχνηλάτης")

Διαχρονικά είναι τα διακυβεύματα για το σκοπό της Τέχνης, αλλά και για τα κριτήρια με τα οποία αξιολογείται ένα καλλιτέχνημα. Δεν υπάρχει σαφής απάντηση σε αυτά, με πρόταγμα ότι άλλοι υποστηρίζουν το δόγμα "η Τέχνη για την Τέχνη" (δηλαδή να δημιουργηθεί ένα έργο που στοιχίζεται σε καλλιτεχνικές νόρμες) και άλλοι ότι ο στόχος πρέπει να είναι η βελτίωση της Αισθητικής και της Παιδείας του κοινού.

Σε αυτή τη μελέτη θα εστιάσουμε στην όλως εκλεπτυσμένη τέχνη της Ευρυτανικής Αγιογραφίας. Γενικά, η Αγιογραφία επιδιώκει να δημιουργήσει μια προσωπική μέθεξη του πιστού με πρόσωπα και γεγονότα που συνθέτουν τον ορθόδοξο ιδεόκοσμό του, είναι η εικαστική γλώσσα της Εκκλησίας. Είναι μία εσωτερική κίνηση φωτός που βρίσκει αναλογίες στις ψυχικές προσλαμβάνουσες του πιστού, μέσα από το φιλί με τα χείλη, τα μάτια και την ψυχή.

Θα επιχειρήσουμε να κατατάξουμε με σειρά ποιοτικής προτεραιότητας τις 6 πιο αξιοσήμαντες προσωπικότητες και καλλιτεχνήματα της Αγιογραφίας που έχουν σημείο αναφοράς την Ευρυτανία, με κριτήριο την απήχηση και τις συνέπειες που είχαν στην ιστορία της κοινωνίας και του πολιτισμού. 

Με την αίρεση οι αξιολογήσεις προσωπικοτήτων και καλλιτεχνημάτων (ειδικά όταν έζησαν σε διαφορετικές εποχές) έχουν το εγγενές μειονέκτημα ότι διαθλώνται στην υποκειμενική ματιά μας, θεωρώ ότι πρέπει να εστιάσουμε στους εξής:

1. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ο εκ Φουρνά (περ.1670-περ.1744) : από τις πιο ουσιαστικές βοήθειες προς φερέλπιδες υπηρέτες των εικαστικών τεχνών είναι η μελέτη του "Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης" (γύρω στο 1729), η οποία εμφανίζεται σε αξιόπιστη μορφή σε έκδοση του Α. Παπαδόπουλου-Κεραμέως με δαπάνη του Tchelistchew (Πετρούπολη 1900) και έχει μεταφραστεί σε δέκα γλώσσες. Χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο, εξηγείται ο τρόπος που πρέπει να χρησιμοποιούνται το κάρβουνο, η κόλλα, ο γύψος, η χρύσωση της εικόνας, το μελάνι, οι βαφές νατουράλε και πολλά παρεμφερή τεχνικά ζητήματα. Το δεύτερο εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αποτυπώνονται 131 πρόσωπα (και γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης) αλλά και 111 πρόσωπα - 30 Παραβολές του Ευαγγελίου. Ιερομόναχος στις Καρυές, εικονογράφησε και τοιχογράφησε το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Ουσιαστικά, ο Διονύσιος είναι ο βασικός εκφραστής της προσπάθειας για την αναβίωση των εικονογραφικών δομών της ζωγραφικής του Εμμανουήλ Πανσέληνου και του Βυζαντίου. Φιλοτέχνησε ο ίδιος ή συντόνισε πυρήνες καλλιτεχνών για να δημιουργηθούν τοιχογραφικοί διάκοσμοι καθολικών, ναρθηκών σε παρεκκλήσια, καθώς και φορητές εικόνες.

Επιστρέφοντας στην Ευρυτανία ίδρυσε εργαστήριο αγιογραφικής τέχνης στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής. Επικοινωνήσαμε με τον εξαίρετο ρέκτη των χριστιανικών αξιών π.Κωνσταντίνο Ντούσικο (θερμά τον ευχαριστούμε) στη Φουρνά, ο οποίος μας ενημέρωσε ότι στον τοπικό Ιερό Ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος υπάρχουν τέσσερις φορητές εικόνες-δημιουργίες του Διονυσίου : του Ένθρονου Χριστού, της Ζωοδόχου Πηγής, του Ιωάννου του Προδρόμου και των Πέτρου και Παύλου. Τον Οκτώβριο 1996 διοργανώθηκε ειδικό επιστημονικό συνέδριο-αφιέρωμα στον Διονύσιο με τίτλο: "Διονύσιος ο εκ Φουρνά και το έργο του". Ιδιαίτερα αξιόλογη είναι και η μελέτη της Μαρίας Βασιλάκη "Ακολουθώντας τα βήματα του Διονυσίου του εκ Φουρνών", Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τόμος 33 (2012). Επίσης, το 2013 εκδόθηκε από το κελλί του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου αναλυτικό γλωσσάρι και ευρετήριο ονομάτων του έργου "Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης".

2. Εμπεριστατωμένη με τεκμήρια είναι η μελέτη του Νίκου Μπονόβα : "Το κελλί των Αγίων Πάντων στις Καρυές του Αθω-έδρα των Καρπενησιωτών ζωγράφων "στο Δελτίο της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας τόμος 32 (2011). Αναλύεται η ποιοτική δημιουργικότητα στο ζωγραφικό αυτό εργαστήρι, με πρώτο δάσκαλο τον Δαμασκηνό και μαθητές τον Νικηφόρο Α', τον Ιωάσαφ και τον Νικηφόρο Β' (όλοι Καρπενησιώτες). Μάλιστα, παρατίθεται ομόλογο της ενοικίασης ενός κελλιού (Μάρτιος 1843) στη μονή Καρακάλλου από τους ζωγράφους Νικηφόρο Β' - Γεράσιμο - Άνθιμο. Η μαρτυρία είναι του σπουδαίου περιηγητή Uspenskij, ο οποίος τους γνώρισε αυτοπροσώπως. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Uspenskij, που επαληθεύ­εται από τις επιγραφές των εντοίχιων συνόλων, οι Καρπενησιώτες ζωγράφοι εργάσθηκαν από το 1795 έως το 1860 στις διακοσμήσεις μεγαλύτερων και μικρότερων ναών, παρεκκλησίων και βοηθητικών χώρων. Αυτοί οι ζωγρά­φοι αναλάμβαναν παραγγελίες στον Άθω και σε κοινό­τητες του ελλαδικού και του παροικιακού Ελληνισμού από το Ιάσιο της Μολδαβίας μέχρι τη μονή του Αγίου Σάββα στα Ιεροσόλυμα και από τη Θεσσαλία μέχρι την Ίμβρο. Η κίνηση αξιολογείται ως σημαντική για τη δημιουργία ενός διακριτού καλλιτεχνικού ύφους, με αξιόλογη επίδραση στο βαλκανικό χώρο.

3. ΟΣΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ ο Αιτωλός (1595-1682).  Ήταν διάκονος το 1616 στη Μονή Τατάρνας και μετά το 1645 δημιούργησε την περισπούδαστη Σχολή Ανωτέρων Γραμμάτων στον περίβολο της Αγίας Τριάδας στο Καρπενήσι. Αργότερα, ίδρυσε νέα Σχολή στη Μονή της Αγίας Παρασκευής, η οποία μεταγενέστερα ονομαζόταν Ελληνομουσείον Αγράφων. Στα δύο αυτά πνευματικά κέντρα μυήθηκαν και εξελίχθηκαν αρκετές αξιοσήμαντες εκκλησιαστικές και εικαστικές προσωπικότητες. Η μνήμη του τιμάται στις 5 Αυγούστου, ενώ αγιοκατατάχθηκε το 1982. Σε Απολυτίκιο αξιολογείται ως "νάμασι θείοις Ευρυτανίαν κατήρδευσας ".

4. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ο εξ Αγράφων. Ήταν ιερομόναχος και λόγιος του 15ου αιώνα. Το 1458 έγραψε Πραγματεία περί Αγιογραφίας, η οποία δημοσιεύθηκε πολύ αργότερα από τον Διδρόν (Παρίσι 1845) και με επιμέλεια Φ. Καραμπίνη - Κ. Βάφα στην Αθήνα (1853). Στο κλασικό έργο του Σάθα "Βιογραφία των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων 1453-1821", αναφέρεται ότι αλληλογραφούσε με τον σπουδαίο Βησσαρίωνα.

5. ΟΣΙΟΣ ΠΑΡΘΕΝΙΟΣ ο Σκούρτος (ακμή 1742-1770). Καταγόταν από τα Φουρνά και ασκήθηκε στο Λαυρεωτικό κελλί του Αγίου Γεωργίου στις Καρυές του Αγίου Όρους, όπου διατηρούσε εικονογραφικό εργαστήριο - σχολείο. Μετριοπαθής ενωτική προσωπικότητα, βοήθησε στην εξομάλυνση των σχέσεων Κελλιωτών- Μοναστηριακών. Σε τοιχογραφίες και φορητές εικόνες ιερών ναών διασώζονται έργα του, τα οποία χαρακτηρίζονται από το πνεύμα επιστροφής στην τεχνοτροπία της Παλαιολόγειας περιόδου. Ο Πατάπιος Μοναχός Καυσοκαλυβίτης δημοσίευσε το 2010 στην Αθήνα ενδελεχή μελέτη για το βίο και το έργο του.

6. ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΙΚΟΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ : Γεννήθηκε στο Νόστιμο της Ευρυτανίας το 1939 και σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, με έμφαση στην τέχνη φορητών εικόνων. Έχει αγιογραφήσει τους Ιερούς Ναούς : της Αγίας Κυριακής στο Μικρό Χωριό, της Αγίας Παρασκευής στο Μεγάλο Χωριό, του Αγίου Νικολάου Κλειτσού και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στη Φουρνά.

Είθε να μελετηθούν με μεγαλύτερη έμφαση και προβολή τα συναρπαστικά καλλιτεχνήματα που κοσμούν τους Ναούς του νομού, όσοι δεν έχουμε άμεση όσμωση με την Ευρυτανία πρέπει να μυηθούμε στο συγκινητικό αυτόν ιδεόκοσμο. Αν και είναι προφανώς άδικη η επιλογή, θα επέλεγα να εστιάσουμε στους εξής ναούς (δεν περιλαμβάνονται οι Μονές) :

1. Αγία Παρασκευή (οικισμός Δομιανών του δήμου Καρπενησίου) με αγιογραφίες του 19ου αι.

2. Αγία Παρασκευή (Σταυροπήγια "Άμπλιανη") τέμπλο του 1801.

3. Άγιος Δημήτριος (Παυλόπουλο) κτίστηκε το 1666 με αξιοσήμαντες εικόνες και τοιχογραφίες.

4. Άγιος Χαράλαμπος (Στάβλοι) εικόνες και τέμπλο.

5. Αγία Παρασκευή (Παπαρούσι) τέμπλο του 18ου αι. 

6. Άγιος Γεώργιος (Άγραφα) τοιχογραφίες.

7. Άγιος Δημήτριος (Βραγγιανά) τέμπλο και τοιχογραφίες.

8. Άγιος Δημήτριος (Τροβάτο) βυζαντινές εικόνες.

Ήταν μία σημαντική μελέτη από τον ιστορικό Κυριάκο Χήνα

(δημοσίευση στο blog "Ευρυτάνας ιχνηλάτης")